1ـ بدون ترديد موضوع غديرخم از مهمترين نقطه هاى عطف در تاريخ رسالت پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله و سلّم است. هر چند معرّفى اميرالمؤمنين علیه السّلام به عنوان امام و خليفه، بارها و به مناسبت هاى مختلف حتى از نخستين سالهاى بعثت از طرف پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله و سلّم انجام يافته بود، امّا آنچه پيامبر صلی الله عليه و آله و سلّم در غديرخم مأموريت انجام آن را داشت، جايگاهى بس عظيم و روشن دارد. اگر به موقعيت تاريخى اين حادثه و روش ابلاغ و تأكيد مجدد اين مأموريت و جوانب آن عنايت شود، و اگر به حجم عظيمى از تاريخ و فرهنگ اسلامى كه اين واقعه درخشان به خود اختصاص داده نگريسته شود، به عظمت اين نقطه عطف، بيشتر پى خواهيم برد.
آنچه در هجده ذو الحجه رخ داد علاوه بر آنكه بخش وسيعى از كتابهاى تاريخى و حديثى مسلمانان را به خود اختصاص داد، حجم عظيمى از آفرينشهاى ادبى را از همان ساعات نخست تاكنون به وجود آورده است. شعرهاى بسيارى سروده شد و هنوز نيز اين چشمه، جوشش دارد. سخنان بسيارى از پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله و سلّم در مقاطع مختلفِ بيست و سه سال رسالت وحتى بيش از آن برجاى مانده است. بسيارى از رهنمودهاى آن حضرت نيز گرفتار سياستهايى شد كه از سر عمد و گاه برخاسته از جهل، نقل و نشر آنها را به صلاح نمى ديدند! در اين ميان آنچه در غديرخم پيش آمد با اينكه از جانب دستهاى آشكار و پنهان، بيشترين انگيزه براى به فراموشى سپرده شدن آن وجود داشت، امّا به خواست الهى، پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله و سلّم به گونه اى اين مأموريت را به انجام رساند كه هيچ روايتى را نمى توان نشان داد كه سلسله سند و طرق روايت آن به زيادى طرق روايت غدير باشد.

2ـ حديث غدير را احمد بن حنبل از چهل طريق، و طبرى از هفتاد و چند طريق، و ابن عقده از صد و پنج طريق، و ابوسعيد سجستانى از صد و بيست طريق، و ديگرى از صد و بيست و پنج طريق نقل كرده است. برخى نيز گفته اند كه صد و پنجاه طريق دارد. ابوالعلاء عطّار همدانى، (متوفاى 569) مى گفته است:
من اين حديث را از دويست و پنجاه طريق روايت مى كنم.¹
مرحوم علاّمه امينى، كه كتاب گرانقدر و حجت بالغه «الغدير» را در همين زمينه نوشته است، نام صدوده نفر از صحابه رسول خد صلی الله عليه و آله و سلّم را آورده كه ماجراى غدير را به اجمال يا تفصيل گزارش نموده اند. هيچ يك از وقايع و سخنان پيامبر صلی الله عليه و آله و سلّم را نمى توان يافت كه اين تعداد از صحابه حضرت صلی الله عليه و آله و سلّم آن را بازگو نموده باشند. وی نام هشتاد و چهار نفر از تابعين را برشمرده است كه جزء راويان غديرند. همّت اين عالم سترگ توانسته است نام سيصد و شصت نفر از دانشمندانى كه حديث غدير را گزارش كرده اند نيز فهرست نمايد و اين تعداد جداى از آنچه است كه عالمان شيعه به انجام رسانده اند. اگر به آنچه گفته شد، فهرست دهها كتابى كه مستقلاً در اين باره از نخستين قرن هاى اسلامى نگاشته شده است اضافه شود، عظمت غدير را در دستگاه فكرى، اعتقادى، تاريخى و فرهنگى مسلمانان بيش از پيش درخواهيم يافت.

3ـ از جمله موضوعات مورد توجه درباره حديث غدير استدلالها و احتجاج هايى به آن بوده است كه در مراحل و به مناسبت هاى گوناگون صورت گرفته است. از جمله توسط خود اهل بيت علیهم السّلام كه بارها بدان استناد و استشهاد جسته اند. احتجاج حضرت فاطمه سلام الله عليها از اين جمله است.² اميرالمؤمنين علیه السّلام نيز در مقاطعى چند به آن استناد فرموده است و حتى حاضران را در خصوص آن به گواهى طلبيده است. از جمله مى توان به جلسه معروف «رحبه» در كوفه اشاره كرد: به اجمال آنكه به اميرالمؤمنين علیه السّلام خبر رسيد كه برخى در اين باره كه پيامبر صلی الله عليه و آله و سلّم او را بر ديگران مقدّم داشته باشد، ايجاد ترديد مى كنند. حضرت علیه السّلام در ميان جمعيتى كه در رحبه محل گردهمايى مردم، حضور يافت و از كسانى كه در همان جلسه بودند و شاهد ماجراى غدير بوده اند نسبت به موضوع غدير گواهى خواست. بر اساس گزارش احمد بن حنبل، در آن روز، سى نفر ـ كه جمعى از آنان از مبارزان جنگ بدر بودند و طبعاً از چهره هاى معروف در جامعه اسلامى به شمار مى رفتند ـ به نفع حضرت علیه السّلام شهادت دادند كه نام بيست و چهار نفر از آنان در كتاب « الغدير» ثبت شده است.³ اين در حالى بود كه اين ماجرا در اوايل ورود حضرت علیه السّلام به كوفه اتفاق افتاد؛ يعنى حداقل بيست و پنج سال از ماجراى غدير خم گذشته بود و در اين فاصله جمع زيادى از شاهدان آن رخداد فوت كرده يا در جنگها كشته شده بودند؛ بسيارى از آنان در شهرهاى مختلف پراكنده شده بودند و مركز اصلى حضور صحابه نيز شهر مدينه بود و تنها آن دسته از صحابه كه به تبع و در پشتيبانى از حضرت علیه السّلام در دوره خلافتش به كوفه آمده بودند در كوفه حضور داشتند و اين جلسه نيز بدون پيش بينى و اعلام قبلى اتفاق افتاد و لذا به گونه اى نبود كه گواهان ديگر بتوانند خود را به آن برسانند. با اين همه، اين تعداد افراد بر جريان غدير در همان جلسه شهادت دادند. البته برخى نيز تغافل نموده و حاضر به شهادت دادن نشدند كه به نفرين حضرت علیه السّلام گرفتار آمدند و رسوايى آنان براى هميشه باقى ماند.

4ـ آنچه در اين مقاله مى آيد اشاره اى است به يكى از زواياى گزارش حديث غدير، و آن حضور زنان در نقل اين واقعه مبارك است. اگر تعداد بانوانى كه نام آنان به عنوان « راوى» داستان غدير در تاريخ و كتب حديث مانده است با آنچه در موارد ديگر كه توسط آنان گزارش شده مقايسه گردد، خواهيم ديد كه حضور زنان در نقل ماجراى غديرخم و يا استدلال به آن، حضورى چشمگير است و حتى بيش از موضوعات ديگرى است كه آنان در طريق نقل آن قرار گرفته اند.
از نكات قابل توجه در همين زمينه، كه شرح آن خواهد آمد ، سلسله سندى است كه در ميان بانوان اهل بيت علیهم السّلام در خصوص حديث غدير وجود دارد: به ترتيب پنج «فاطمه» كه هر يك عمّه ديگرى است در طريق روايت قرار گرفته اند، آغاز آنان ظاهراً فاطمه معصومه سلام الله عليها و در نهايت فاطمه زهر سلام الله عليها است كه ششمين «فاطمه» در طريق روايت است.
در مقام احتجاج به حديث غدير نيز به عنوان نمونه بايد از بانوى «دارميّه حجونيه» نام برد كه شرح آن در ادامه خواهد آمد. اينان زنانى هستند كه در كتب اهل سنّت نيز به عنوان راوى حديث غدير به شمار رفته اند.
با توجه به عنايت ويژه پيامبر صلی الله عليه و آله و سلّم به حضور مسلمانان در اين رخداد، به همراه آوردن همه همسران خود و اهل بيت خويش و نيز شيوه اى كه آن حضرت صلی الله عليه و آله و سلّم در ابلاغ مأموريت الهى معرّفى مجدّد حضرت على علیه السّلام در روز غدير، اتخاذ كرد، طبيعى بود كه زنان بسيارى نيز مستقيماً شاهد ماجرا باشند.
در برشمارى بانوانى كه حديث غدير را روايت كرده اند، نخست به معرّفى كسانى مى پردازيم كه جزء صحابه پيامبر صلی الله عليه و آله و سلّم به شمار مى روند؛ آنگاه نام چند نفر از تابعين را بازگو مى كنيم و سپس از دو تن از زنانى كه در مقام احتجاج و استدلال به اين حديث شريف استناد جسته اند ياد مى كنيم.

1ـ حضرت فاطمه زهر سلام الله عليها
روايت غدير به نقل از حضرت فاطمه سلام الله عليها را « ابوالعباس احمد بن محمد بن سعيد همدانى» معروف به « ابن عقده» (متوفاى 333 هجری قمری) در كتابى كه ويژه حديث غدير نگاشته آورده است. اين كتاب همان است كه مرحوم سيد بن طاوس به نسخه اى از آن اشاره مى كند كه تاريخ كتابت آن سه سال پيش از درگذشت مصنّف، يعنى در سال 330 هجری قمری است و خطّ شيخ طوسى و بزرگانى از علماى اسلام بر آن نقش بسته است و در نزد ابن طاوس بوده است.⁴ او حديث غدير را در اين كتاب از يكصد و پنج طريق نقل مى كند، از جمله از حضرت صديقه كبری فاطمه زهرا سلام الله عليها.⁵
شمس الدين محمد بن محمد شافعى، معروف به ابن الجزرى، (متوفاى 833 هجری قمری) كه كتاب «اسنى المطالب فى مناقب علىّ بن أبى طالب» را درباره اثبات تواتر حديث غدير نگاشته و حديث را از هشتاد طريق نقل كرده نيز روايت غدير را از طريق آن حضرت سلام الله عليها نقل كرده است.⁶ و نيز شيخ منصور رازى، دارنده كتاب «حديث غدير» آن را از حضرت سلام الله عليها روايت كرده است.⁷
شهاب الدين سيّد علىّ بن شهاب بن محمد همدانى (متوفاى 786 هجری قمری) صاحب كتاب «مودة القربى» نيز اين روايت را از حضرت فاطمه سلام الله عليها نقل مى كند:
قالت: قال رسول اللّه صلی الله عليه و آله و سلّم:« من كنت وليّه فعليّ وليّه، و من كنت امامه فعليّ امامه».⁸
احتجاج حضرت سلام الله عليها به حديث غدير را نيز در ادامه خواهيم آورد.

2ـ امّ سلمه، همسر پيامبر صلی الله عليه و آله و سلّم
«ابن عقده» به سند متصل از امّ سلمه اين روايت را بازگو مى كند:
اخذ رسول اللّه صلی الله عليه و آله و سلّم بيد عليّ بغديرخم فرفعها حتى رأينا بياض ابطيه فقال: من كنت مولاه فعليّ مولاه. ثمّ قال: «أيها الناس! انّى مخلّف فيكم الثقلين كتاب اللّه وعترتي ولن يتفرقّا حتى يردا علىّ الحوض».⁹
اين روايت را همچنين شيخ احمد بن فضل بن محمد باكثير شافعى، (متوفاى 1047 هجری قمری) در كتاب « حسن المآل فى مناقب الآل» خويش به نقل از «ابن عقده» آورده است. نيز همين روايت را نورالدين على بن عبداللّه بن احمد سمهودى شافعى، (متوفاى911 هجری قمری) در كتاب « جواهر العقدين» به نقل از «ينابيع المودّة»، از امّ سلمه روايت مى كند.¹⁰

3ـ امّ هانى، خواهر حضرت على علیه السّلام
حافظ احمد بن عمرو بصرى، معروف به بزاز (متوفاى 292هـ.ق) در «مسند» خويش به نقل از امّ هانى چنين روايت كرده است:
رجع رسول اللّه صلی الله عليه و آله و سلّم من حجّته حتّى نزل بغديرخمّ ثمّ قام خطيباً بالهاجرة فقال: أيّها الناس!…¹¹
همين روايت را سمهودى شافعى به نقل از بزّاز، به نقل از قندوزى حنفى در «ينابيع المودّة» آورده است و ابن عقده نيز به سند خويش، همان را از امّ هانى نقل مى كند.¹²

4ـ فاطمه بنت حمزة بن عبدالمطلب
فاطمه دختر حمزه سيد الشهدا نيز از راويان حديث غدير است و روايت او را «ابن عقده» در كتاب ياد شده او و نيز شيخ منصور رازى در كتاب «الغدير» خود آورده اند.¹³

5ـ أسماء بنت عميس
أسماء بنت عميس، همسر جعفر بن ابى طالب است كه به همراه شوهرش از مهاجران به حبشه بود و پس از شهادت جعفر به همسرى ابوبكر درآمد. عبداللّه بن جعفر، همسر حضرت زينب سلام الله عليها، فرزند او از جعفر است و محمد بن ابى بكر، فرزند ديگر او از ابوبكر است. او بانويى بزرگوار و مورد احترام بود. گفته اند سه فرزند خويش عبداله، محمد و عون را در سالهاى هجرت به حبشه به دنيا آورد. ابن سعد اين روايت را درباره او نقل مى كند كه أسماء به پيامبر صلی الله عليه و آله و سلّم گفت:
يا رسول اللّه! انّ رجالاً يفخرون علينا ويزعمون انّا لسنا من المهاجرين الاوّلين. فقال: بل لكم هجرتان.¹⁴
كه ظاهراً اشاره پيامبر صلی الله عليه و آله و سلّم به هجرت از مكه به حبشه به مدينه است.
حديث اسماء درباره غدير را ابن عقده به سندى متصل روايت مى كند.¹⁵

6ـ عايشه بنت ابى بكر
يكى ديگر از راويان حديث غدير، عايشه همسر پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله و سلّم است كه روايت او را ابن عقده در همان كتاب ويژه اى كه درباره اين حديث نگاشته آورده است.¹⁶ جاى شگفتى نيست كه عايشه نيز اين حديث مبارك را نقل كرده باشد؛ چرا كه پدرش ابى بكر نيز از راويان غدير است.¹⁷ چنانكه عمر بن خطّاب نيز حديث غدير را نقل كرده است؛ از جمله اين مفاد را كه شهاب الدين همدانى در « مودّة القربى» از عُمَر روايت كرده است:
قال: نصب رسول اللّه صلی الله عليه و آله و سلّم عليّاً علماً فقال:« من كنت مولاه فعليّ مولاه، اللّهم والِ من والاه، و عاد من عاداه، واخذل من خذله، وانصر من نصره. اللّهم أنت شهيدى عليهم». قال عمربن الخطّاب: يا رسول اللّه! و كان فى جنبى شابّ حسن الوجه طيّب الريح، قال لى: يا عمر! لقد عقد رسول اللّه عقداً لايحلّه الاّ منافق. فأخذ رسول اللّه بيدي فقال: يا عمر! انّه ليس من وُلد آدم لكنّه جبرائيل أراد يؤكّد عليكم ما قلته فى عليّ.¹⁸

تابعين
7ـ حضرت ام كلثوم بنت اميرالمؤمنين علیها السّلام
از بانوانى كه حديث غدير را به واسطه نقل مى كند حضرت ام كلثوم عليها السّلام دختر حضرت اميرالمؤمنين على علیه السّلام است. حضرت ام كلثوم علیها السّلام كه در زمان رحلت پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله و سلّم طفل كوچكى بود ماجراى احتجاج مادر بزرگوارش حضرت فاطمه سلام الله عليها به حديث غدير را نقل كرده است كه شرح آن خواهد آمد.
8 و 9ـ فاطمه و سكينه دختران سيد الشهداء علیه السّلام
اين دو نيز حديث غدير را از عمّه شان حضرت ام كلثوم عليها السلام روايت مى كنند و شرح آن در روايت « فاطمه ها» خواهد آمد.

10ـ عايشه بنت سعد بن ابى وقّاص
او حديث غدير را از پدرش « سعد» شنيده است و براى مهاجربن مسمار نقل كرده است. روايت سعد را بيش از ده نفر از راويان روايت كرده اند كه يكى از آنان دخترش عايشه (متوفاى 117 هجری قمری) است. مضمون اين نقلها نشان مى دهد كه سعد به مناسبت هاى مختلف به بيان مناقب حضرت اميرالمؤمنين علیه السّلام از جمله داستان غدير مى پرداخته است.¹⁹

روايت عايشه را سفيان بن عيينه نيز نقل كرده است ولى ظاهراً به واسطه همان مهاجر بن مسمار؛ زيرا سفيان در زمان درگذشت عايشه ده ساله بوده است، مگر اينكه بپذيريم سعد بن ابى وقّاص دو دختر به نام عايشه داشته است: عايشه بزرگ و عايشه كوچك. چنانكه «ابن حجر» بر آن تأكيد دارد و عايشه بزرگ را متولّد زمان پيامبر صلی الله عليه و آله و سلّم مى داند و معتقد است عايشه كوچك پس از آن متولّد شده است و عايشه كوچك همان است كه مالك بن انس (متولّد 93 هجری قمری) نيز او را درک كرده است.²⁰ در اين صورت بايد گفت حديث غدير را هر دو دختر سعد روايت كرده اند. چنانكه عامر و مصعب، پسران او نيز آن را از پدر خويش روايت نموده اند. به هر حال، روايت مهاجر بن مسمار را احمد بن على نسائى، صاحب سنن معروف نسائى، (متوفاى 303 هجری قمری) در كتاب «خصائص علىّ» در دو جا آورده است: نقل نخست آن با سندى كه به مهاجر بن مسمار دارد چنين است:
مهاجر بن مسمار بن مسلمة عن عايشة بنت سعد، قالت:سمعت أبى يقول: سمعت رسول اللّه صلی الله عليه و آله و سلّم يوم الجحفة فأخذ بيد علي فخطب فحمداللّه وأثنى عليه ثمّ قال: أيها الناس انّى وليّكم، قالوا: صدقت يا رسول اللّه، ثمّ أخذ بيد علي فرفعها فقال: «هذا وليّي ويؤدّي عنّي دينى، وأنا موالي من والاه، ومعادي من عاداه».
و در نقل ديگر با همان سند آورده است:
عن مهاجر بن مسمار قال: أخبرتني عايشة بنت سعد عن سعد قال: كنّا مع رسول اللّه صلی الله عليه و آله و سلّم بطريق مكّة وهو متوجه اليها [المدينة] فلمّا بلغ غديرخم وقف للناس ثمّ ردّ من تبعه ولحقه من تخلّف فلمّا اجتمع الناس اليه قال: ايّها الناس من وليّكم؟ قالوا:اللّه ورسوله. ثلاثاً ثمّ أخذ بيد علي فأقامه ثمّ قال: «من كان اللّه ورسوله وليّه فهذا وليّه، اللّهم وال من والاه، وعاد من عاداه».²¹

11ـ عُميرة بنت سعد بن مالك
برخى «عميره» دختر سعد بن مالك را نيز در شمار تابعينى شمرده اند كه حديث غدير را به نقل از صحابه روايت كرده اند. به اين بيان كه «عميره» از جمله كسانى است كه ماجراى معروف اجتماع «رحبه» در كوفه را ـ كه پيشتر آورديم ـ بازگو كرده است و مرحوم علاّمه امينى نيز بر همين اساس وى را در شمار تابعين راوى حديث آورده است.²² ولى در ادامه تأكيد ورزيده كه اين موضوع اشتباه است و عميره اى كه راوى ماجراى رحبه است پسر سعد همدانى كوفى است و نه دختر سعد بن مالك مدنى، و اين اشتباه ناشى از تصحيفى است كه صورت گرفته است.²³ بر اين اساس نبايد عُميره را فردى جز عميرة بن سعد همدانى شمرد.
يكى ديگر از بانوانى كه به حديث غدير اشاره دارد و بايد او را از تابعين به شمار آورد «دارميه حجونيه» است كه در بخش بعدى به عنوان استدلال كنندگان به حديث غدير شرح جريان او بتفصيل خواهد آمد.

استدلال كنندگان
12ـ حضرت فاطمه زهر سلام الله عليها
چنان كه پيشتر اشاره شد ماجراى غدير به دليل شهرت و اهميت و دلالت روشنى كه بر حقّانيت و فضيلت بى نظير حضرت على علیه السّلام مى كند، بارها و بارها در همان سالهاى نخست توسط شخصيتهاى مختلف و در موارد گوناگون مورد استدلال و احتجاج قرار گرفته است. مرحوم علاّمه امينى نام حدود بيست نفر از آنان را با تفصيل احتجاج هايشان آورده است. در ميان آنان نام كسانى چون خود حضرت على علیه السّلام در موارد مختلف، امام حسن علیه السّلام، امام حسين علیه السّلام، عبداللّه بن جعفر، عمار ياسر، قيس بن سعد، و نيز عمرو بن عاص، عمر بن عبدالعزيز و مأمون عباسى به چشم مى خورد. از جمله بانوانى كه در اثبات حقانيت اميرالمؤمنين حضرت على علیه السّلام به حديث شريف غدير احتجاج كرده است حضرت صديقه كبری فاطمه زهرا سلام الله عليها است. از آنجا كه سلسله سندى كه احتجاج حضرتش را روايت كرده ويژگى منحصر به فردى دارد شرح آن را در بخش بعدى اين بحث، جداگانه خواهيم آورد.

13ـ بانوى دارميه حجونيه
يكى از بانوانى كه از شيعيان اميرالمؤمنين علیه السّلام بود و به جريان غدير در اثبات فضيلت و حقانيت آن حضرت علیه السّلام استناد جسته است، شخصى است كه نام اصلى وى ذكر نشده و به نام «دارُميه حجونيه» ²⁴ معروف است.
ابوالقاسم جاراللّه محمود بن عمر، معروف به زمخشرى، (متوفاى 538 هجری قمری) و صاحب تفسير معروف «كشّاف» در باب چهل و يكم كتاب «ربيع الابرار» داستان مقابله و احتجاج اين بانوى گرامى در برابر معاويه را به تفصيل آورده است كه بخشى از آن را علاّمه امينى در «الغدير» بازگو كرده است.²⁵ اصل احتجاج با تفاوتهايى در نقل، در برخى منابع ديگر اهل سنت نيز آمده است.²⁶
اين جريان بر شهرت، صلابت، شجاعت و توانايى حضرت گواهى مى دهد و ما مشروح آن را به همين انگيزه و براساس نقل زمخشرى بازگو مى كنيم:
سالى معاويه به حج رفت و در پى زنى كه به نام «دارميه حجونيه» خوانده مى شود فرستاد. اين زن از شيعيان حضرت على علیه السّلام بود. زنى سياه چهره و قوى هيكل. معاويه پرسيد: حالت چطور است اى فرزند حام؟²⁷
گفت: به خيرم، و «حام» نيستم. من زنى از قبيله بنى كنانه ام.
گفت: درست گفتى؛ آيا مى دانى براى چه تو را فراخواندم؟
گفت: سبحان اللّه! من غيب نمى دانم.
گفت: تا از تو بپرسم چرا على را دوست داشتى و مرا دشمن، و با او دوستى كردى و با من دشمنى؟
گفت: آيا مرا از پاسخ معاف مى دارى؟
گفت: نه.
گفت: حالا كه نپذيرفتى پس بگويم كه من على را به دليل عدالتش در مردم و تقسيم يكسانش دوست داشتم، و با توجه به دليل درگيرى و مخالفتت با كسى كه از تو براى حكومت سزاوارتر بود و درخواستت نسبت به چيزى كه براى تو نيست، دشمنى و عداوت ورزيدم، [و اضافه كرد:] و واليت عليّاً على ما عقد له رسول اللّه صلی الله عليه و آله و سلّم من الولاية يوم خمّ بمشهد منك. براى محبتش نسبت به بيچارگان و بزرگ داشتن دينداران، و با تو دشمنى كردم به دليل خونريزى ها و تفرقه اندازيت و به علت متفرق ساختن صفوف يكپارچه مسلمانان و ستم پيشگى ات در قضاوت و داورى ات براساس هواى نفس.
معاويه گفت: فلذلك انتفخ بطنك و عظم ثدياك وربت عجيزتك [وبدين گونه مرتكب اهانت به اين بانوى بزرگوار شد.]
دارميه گفت: به خدا سوگند اين مطلب، ضرب المثلى بود كه درباره هند [مادر معاويه] در نزد پدرم زده مى شد! [يعنى آنچه گفتى به روشنى شايسته مادرت هند است.]
معاويه گفت: به خودت ارفاق كن و خوددارى كن. ما كه حرف خوبى گفتيم. «انّه اذا انتفخ بطن المرأة ثمّ خلق ولدها و اذا عظم ثدياها تروي رضيعها و اذا عظمت عجيزتها رزن مجلسها». [و بدين وسيله خواست اهانت خويش را توجيه كند.] دارميه آرام گرفت و ساكت شد.
معاويه گفت: آيا على را ديده اى؟
گفت: بله، به خدا سوگند.
گفت: او را چگونه يافتى؟
گفت: به خدا سوگند او را ديدم در حالتى كه حكومتى كه تو را مفتون ساخته او را مفتون نكرده بود و نعمتى كه تو را مشغول ساخته او را به خود مشغول نكرده بود.
گفت: آيا سخن او را نيز شنيدى؟
گفت: آرى، به خدا سوگند، كورى را از قلبها مى زدود همان گونه كه روغن، زنگار ظرف را مى برد.
گفت: راست گفتى. آيا نيازى نيز دارى؟
گفت: آيا اگر از تو درخواست بكنم انجام مى دهى؟
گفت: آرى.
گفت: يكصد شتر سرخ موى نر به همراه چوپانشان.
گفت: با اينها چه مى كنى؟
گفت: با شير آنها كودكان را تغذيه مى كنم و با خود آنها بزرگسالان را زندگى مى بخشم و كسب كرامت مى كنم و ميان خويشان صلح و صفا برقرار مى كنم.
گفت: اگر اينها را به تو بدهم، آيا پيش تو جايگاه على بن ابى طالب را خواهم يافت؟ [دارميه در پاسخ يادآور چند ضرب المثل گويا و دندان شكن شد:] آب، امّا نه چون «صدّاء» [كه گواراترين چشمه است] چراگاه، امّا نه چون «سَعْدان» [كه از بهترين گياهان چراگاهى براى شتر است] و جوان، اما نه چون مالك [كه الگوى جوانمردى در ميان ضرب المثلهاى عرب بوده است.] اى عجب! بلكه حتى پايينتر از اينها.
[با اين پاسخ كوبنده دارميه، معاويه دو بيت شعر گفت با اين مضمون كه: اگر من بر شما بردبارى نكنم، پس از من از چه كسى بايد اميد بردبارى داشت! اينها را به گوارايى بگير و رفتار فرد بزرگوارى را ياد كن كه در مقابل عداوت و دشمنى، به تو پاداش آشتى و سلامتى مى دهد!]
بعد اضافه كرد: به خدا سوگند اگر على زنده بود از اينها هيچ چيزى به تو نمى داد.
دارميه گفت: نه به خدا نمى داد، و حتى يك موى از مال مسلمانان را!²⁸
[و بدين گونه فهماند كه اينها حق مسلمانان است و تو از مال خودت چيزى ندارى كه به اين و آن بدهى].

حديث غدير در روايت فاطمه ها
چنان كه اشاره شد يكى از نكات بسيار جالب توجه در نقل حديث غدير، روايت آن از طريق سندى است كه ويژگى آن در نقل حديث غدير، منحصر به فرد است و نشان دهنده عنايت خاصى است كه در خانواده امامان شيعه علیهم السّلام به نقل اين حديث با حفظ سلسله سند وجود داشته است. يك ويژگى اين روايت اين است كه راويان آن همه از بانوان ارجمند و از خاندان اهل بيت علیهم السّلام اند. ويژگى ديگر اين كه در تمام سند نام بانوانى كه از عمّه خويش روايت مى كنند «فاطمه» است.
ويژگى سوّم اين كه همه راويان، روايت را از «عمّه» خويش نقل مى كنند تا به حضرت ام كلثوم، دختر فاطمه زهرا سلام الله عليها مى رسد و او نيز گفته مادرش فاطمه سلام الله عليها را نقل مى كند. ديگر اينكه اين روايت در يكى از كتابهاى اهل سنّت آمده است و با بيست واسطه به پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله و سلّم مى رسد و در سلسله مشايخ صاحب كتاب نيز يكى از بانوان اهل فضل به نام «زينب» و با كنيه «ام محمد» دختر احمد بن عبدالرحيم، اهل بيت المقدس قرار گرفته است. در برخى منابع شيعى روايتى در فضل اميرالمؤمنين علیه السّلام و شيعيان حضرت با همين سند و البته با افزايش يك «فاطمه» ديگر آمده است كه متن آن را نيز در پايان خواهيم آورد.
نكته ديگر در سند اين حديث اين است كه آخرين راوى اين حديث از خاندان اهل بيت علیهم السّلام كه روايت را براى شخصى به نام «بكر بن احمد»، نقل كرده است، سه نفر از دختران امام موسى بن جعفر علیه السّلام از جمله «فاطمه» هستند كه ظاهراً همان فاطمه معصومه سلام الله عليها است و اين از معدود رواياتى است كه حضرت معصومه سلام الله عليها آن را روايت كرده است. و امّا متن روايت:

14ـ روايت فاطمه ها
شمس الدين محمد بن محمد دمشقى شافعى، معروف به ابن الجزرى، (متوفاى 833 هجری قمری) روايت غدير را به طرق مختلف در كتاب خود «اسنى المطالب فى مناقب على بن ابيطالب» آورده است؛ از جمله طريق مورد بحث را. مناسب است رشته كلام را به خود «ابن الجزرى» واگذار كنيم:
وألطف طريق وقع لهذا الحديث وأغر به ما حدّثنا به شيخنا خاتمة الحفّاظ أبوبكر محمد بن عبداللّه بن المحبّ المقدسي مشافهةً، أخبرتنا الشيخة امّ محمد زينب ابنة أحمد بن عبدالرحيم المقدسية، عن أبي المظفّر محمد بن فتيان بن المثنّى، أخبرنا أبوموسى محمد بن أبى بكر الحافظ، أخبرنا ابن عمّة والدى القاضى أبوالقاسم عبدالواحد بن محمد بن عبدالواحد المدنى بقرائتى عليه، أخبرنا ظفر بن داعى العلويّ باستراباد، أخبرنا والدى وأبو أحمد بن مطرف المطرفي قالا: حدّثنا أبوسعيد الادريسى أجازة فيما أخرجه فى تاريخ أستراباد، حدّثني محمد بن محمد بن الحسن أبو العباس الرشيدى من ولد هارون الرشيد بسمرقند و ما كتبناه الاّ عنه، حدّثنا أبوالحسن محمد بن جعفر الحلوانى، حدّثنا علي بن محمد بن جعفر الأهوازى مولى الرشيد، حدّثنا بكر بن أحمد القصرى ²⁹، حدّثتنا فاطمه و زينب و امّ كلثوم بنات موسى بن جعفر علیه السّلام قلن حدّثتنا فاطمة بنت جعفر بن محمد الصادق حدّثتني فاطمة بنت محمد بن علي، حدّثتني فاطمة بنت عليّ بن الحسين، حدّثتني فاطمة و سكينة ابنتا الحسين بن علي عن امّ كلثوم بنت فاطمة بنت النبيّ عن فاطمة بنت رسول اللّه ـ صلّى اللّه عليه و سلّم ـ قالت:
أنسيتم قول رسول اللّه صلی الله عليه و آله و سلّم يوم غديرخمّ، مَن كنت مولاه فعليّ مولاه؟ وقوله صلی الله عليه و آله و سلّم: أنت منّي بمنزلة هارون من موسى ـ عليهما السلام؟³⁰
همين حديث را با اين سند، يكى ديگر از علماى اهل سنت به نام ابوموسى مدينى در كتاب خويش كه ويژه چنين رواياتى است آورده و آن گاه افزوده است:
هذا الحديث مسلسل من وجه و هو انّ كلّ واحدة من الفواطم تروى عن عمّة لها، فهو رواية خمس بنات أخٍ كلّ واحدة منهنّ عن عمّتها.³¹